Το πραξικόπημα του 1960

Το πραξικόπημα του 1960


Το τέλος του Μεντερές
Το πρώτο πραξικόπημα μετά την εισαγωγή του πολυκομματικού συστήματος στην Τουρκία έγινε το 1960 από μια ομάδα αξιωματικών, οι περισσότεροι εκ των οποίων έφεραν το βαθμό του συνταγματάρχη. Ηγέτης τους ήταν ο Τζελάλ Γκιουρσέλ, στρατηγός και Αρχηγός του στρατού. Εμφανίστηκαν ως εγγυητές του συντάγματος και στόχος τους ήταν η ανατροπή της κυβέρνησης Μεντερές διότι "απειλούσε την παρακαταθήκη του Κεμάλ Ατατούρκ".

Ο Αντνάν Μεντερές υπηρέτησε ως πρωθυπουργός της Τουρκίας από το 1950 ως την ανατροπή της κυβέρνησής του - συνολικά μία δεκαετία. Είχε ενταχθεί στο κόμμα του Ατατούρκ το 1930 και εκδιώχθηκε το 1945. Μαζί με ορισμένους ακόμη διαφωνούντες, μεταξύ των οποίων ο Τζελάλ Μπαγιάρ, ίδρυσαν, το 1946, το Δημοκρατικό Κόμμα, το πρώτο αντιπολιτευόμενο τους κεμαλιστές κόμμα της Τουρκίας που κατόρθωσε να κερδίσει τις εκλογές.

Με μικρή διαφορά, το Δημοκρατικό κόμμα πήρε τις εκλογές του 1950, κατόπιν αυτές του 1954, στις οποίες τα πήγε ακόμη καλύτερα, και τις εκλογές του 1957. Το κύριο αδύναμο σημείο της διακυβέρνησής του ήταν η οικονομία. Ο Μεντερές, πρέσβευε την ενίσχυση της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας και έβλεπε μάλλον αρνητικά τον κρατισμό της οικονομίας που επιθυμούσαν οι κεμαλιστές. Προσπαθώντας να οργανώσει την οικονομία σε αυτό το πρότυπο, κατόρθωσε μάλλον να την αποδυναμώσει, με την αθρόα εισαγωγή ξένων προϊόντων και ξένης τεχνογνωσίας.

Οι κυβερνήσεις του δεν ήταν ιδιαίτερα δημοκρατικές. Μετά τη δεύτερη εκλογή του, ο Μεντερές πήρε μια σειρά αντιδημοκρατικών μέτρων. Μεταξύ αυτών, η ενίσχυση της λογοκρισίας και οι διώξεις κατά πολιτικών του αντιπάλων. Η μόνη πολιτική ανοχής των κυβερνήσεων Μεντερές ήταν αυτή στα ήθη και τα έθιμα που προέρχονταν από την ισλαμική θρησκευτική παράδοση της Τουρκίας. Ανοχή που είχε τις ρίζες της στο γεγονός ότι η ψήφος στο Μεντερές ήταν κυρίως αγροτική.

Επιπρόσθετα, ο Μεντερές δεν έβλεπε με καλό μάτι τις εξουσίες του στρατού και φαινόταν πως είχε στόχο να αφαιρέσει κάποιες από αυτές. Είχε κινηθεί κατά κεμαλικών αξιωματικών, τους οποίους απομάκρυνε από τις θέσεις τους, προσπαθώντας να θέσει υπό πολιτικό έλεγχο το στράτευμα. Τέλος, είχε συγκρουστεί ανοιχτά με τον Γκιουρσέλ, για θέματα εκ πρώτης όψεως δευτερεύοντα.

Στις 27 Μαϊου του 1960, ο ίδιος ο Μεντερές, η μισή κυβέρνηση και δεκάδες στελέχη του κόμματός του συνελήφθησαν. Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, Τζελάλ Μπαγιάρ, καθαιρέθηκε. Ο ίδιος και κάποια ακόμη πρωτοκλασάτα στελέχη κατηγορήθηκαν για προδοσία, καταπάτηση του συντάγματος, διαφθορά, κακοδιαχείρηση του δημοσίου χρήματος κ.α.

Κατά τη διάρκεια της δίκης του, ο Μεντερές προσπάθησε να αυτοκτονήσει. Δεν τα κατάφερε. Καταδικάστηκε σε δι' απαγχονισμού θάνατο. Η ποινή του εκτελέστηκε στις 17 Σεπτεμβρίου του 1961. Τον Οκτώβριο, οι στρατιωτικοί παρέδωσαν και πάλι την εξουσία στους πολιτικούς. Ήταν πολιτικοί της αρεσκείας τους - εκλογές ξαναέγιναν το 1965.